İnşaat ve Enerji Projelerinde Çok Taraflı Tahkimlerin Birleştirilmesi

Yazar: Av. Deniz Nalbant 

Giriş

Büyük ölçekli inşaat ve enerji projeleri, doğaları gereği çok sayıda sözleşme ve aktörün eşzamanlı olarak yer aldığı karmaşık yapılardır. Ana yükleniciler, alt yükleniciler, tedarikçiler, işverenler ve finansörler gibi tarafların etkin rol aldığı bu projelerde, sözleşmeler arasındaki teknik ve hukuki bağlantılar çoğunlukla “multi-contract” veya “multi-party” nitelikli uyuşmazlıklara zemin hazırlar. Sözleşmelerdeki tahkim şartlarının uyumlu şekilde düzenlenmemesi halinde ise, bir uyuşmazlığın ortaya çıkması durumunda birden fazla paralel tahkim sürecinin yürütülmesi kaçınılmaz olabilir. Bu durum hem maliyetlerin yükselmesine hem de tutarlı ve etkin bir uyuşmazlık çözümünün zorlaşmasına neden olur.

Uluslararası Ticaret Odası’nın (“ICC”) 2024 Uyuşmazlık Çözümü İstatistikleri[1], enerji ve inşaat sektörlerinin 2024 yılında açılan tahkim davalarında en sık karşılaşılan sektörler olduğunu ortaya koymaktadır. Aynı istatistiklere göre, 2024 yılında açılan davalarda yer alan 2.392 tarafın yaklaşık %33’ünün çok taraflı uyuşmazlıklara dahil olduğunu göstermektedir. Bu uyuşmazlıkların %57’si birden fazla davalıyı, %28’i birden fazla davacıyı, %15’i ise hem birden fazla davacı hem de birden fazla davalıyı içermektedir. Çok taraflı dosyaların %81’inde üç ila beş taraf bulunmakta olup, bir dosyada taraf sayısının 40’a kadar çıktığı görülmektedir.

Bu karmaşık yapının doğurduğu zorluklar karşısında, önde gelen tahkim kurumları son yıllarda kurallarını güncelleyerek dava arkadaşlığı (joinder) ve birleştirme (consolidation) gibi usuli mekanizmaları daha da netleştirmiştir. Bu mekanizmalar, hem zaman ve maliyet tasarrufu yapılması hem de paralel yargılamalar ve çelişkili karar riskinin azaltılması açısından kritik önem taşımaktadır.

Bu çalışma, çok taraflı tahkimlere ilişkin getirilen ICC kuralları ışığında tahkim şartlarının uyumlaştırılması ve yargılamaların birleştirilmesi konusundaki uygulamaları incelemektedir.

1. Tahkim Şartlarının Uyumlaştırılması

Çok sözleşmeli projelerde tahkim şartlarının farklı düzenlenmesi en temel risklerden biridir. Böyle bir durumda, uyuşmazlık aynı projeden kaynaklanıyor olsa dahi her sözleşmeye bağlı olarak ayrı tahkim kurulları önünde farklı süreçler başlayabilir. Bu durum hem maddi hem usuli açıdan çelişkili kararların ortaya çıkmasına neden olabilir.

Bu nedenle, sözleşme müzakereleri aşamasında tarafların:

• aynı tahkim kurumunu,
• aynı tahkim yerini (seat),
• aynı usul kurallarını,
• mümkünse aynı hakem atama mekanizmasını

benimsemeleri önem taşır. Uyumlu tahkim şartları, konsolidasyon ve diğer çok taraflı mekanizmaların uygulanabilirliğini doğrudan artırır.

2. Birleştirme (Consolidation) Kavramı

Birleştirme, başlangıçta ayrı ayrı başlatılmış olan ve çoğunlukla aynı davalıya yöneltilen birden fazla tahkim yargılamasının tek bir yargılama altında birleştirilmesi sürecini ifade eder. Dikkat edilmesi gereken husus, birleştirmenin: dava arkadaşlığından (joinder, ICC Kuralları m.7), çok taraflı taleplerden veya kitlesel taleplerden farklı olduğudur. Birleştirme, yalnızca belirli şartlar gerçekleştiğinde mümkündür.

Birleştirmenin temel amaçları:

• Paralel yargılamaların yol açtığı zaman ve maliyet yükünü azaltmak,
• Çelişkili veya tutarsız kararların önüne geçmek

olarak özetlenebilir.

2.1. ICC Tahkim Kuralları ve Birleştirme Yetkisi

ICC Tahkim Kuralları M.10, birden fazla tahkim davasının birleştirilmesine izin veren koşulları açıkça belirtmektedir. Birleştirme kararı verildiğinde tüm süreç tek bir tahkim kurulu tarafından yürütülür.  Birleştirmenin gerçekleşebilmesi için, davaların ICC kurallarına tabi olması gerekir; başka kurallara tabi tahkimlerin ICC Kuralları M. 10 uyarınca birleştirilmesi mümkün değildir.

“ICC Tahkim Kuralları- Madde 10:

Tahkim Davalarının Birleştirilmesi

Bir tarafın isteği üzerine Divan, devam eden iki veya daha fazla tahkim davasını aşağıdaki hallerde birleştirebilir:

1. Tarafların birleştirmeyi kabul etmesi; veya
2. Tahkim davalarındaki taleplerin hepsinin aynı tahkim sözleşmesi uyarınca yapılması; veya
3. Tahkim davalarında yapılan taleplerin birden fazla tahkim sözleşmesine dayanması durumunda, aynı taraflar arasındaki tahkim davalarında, tahkim davalarına konu olan uyuşmazlıkların aynı hukuki ilişkiden doğması ve Divan’ın tahkim sözleşmelerini birleştirmeye uyumlu bulması.

Divan birleştirme kararını verirken bir veya daha fazla hakemin birden fazla tahkim davası için atanmış veya onaylanmış olmasını, eğer atama veya onaylanma işlemi yapıldıysa, aynı kişi için yapılıp yapılmadığı da dahil olmak üzere ilgili bulduğu her durumu dikkate alır. Tahkim davalarının birleştirilmesine karar verildiğinde, taraflar aksini kararlaştırmadıkça birleştirme başlayan ilk tahkim davası üzerinde yapılır.”

Birleştirme tarafların talebine bağlıdır. Talep edildiğinde, tahkim heyeti öncelikle gerekli şartların karşılanıp karşılanmadığını değerlendirmeli ve ardından bu talebin kabul edilmesinin avantaj ve dezavantajlarını dengelemelidir. Bununla birlikte, M.10 “Divan… birleştirebilir” ifadesiyle, Divan’ın takdir yetkisine sahip olduğunu göstermektedir; yani şartlar sağlansa bile birleştirme zorunlu değildir.

ICC Kuralları M.10’un üç temel birleştirme senaryosu:

1) Tarafların birleştirmeyi kabul etmesi (M.10(a))

En sade ve tartışmasız yöntemdir.

2) Tüm taleplerin aynı tahkim anlaşmasına/şartına dayanması (M.10(b))

Burada önemli olan, sözleşmelerin aynı/farklı olması değil tahkim sözleşmesi/şartının aynı olmasıdır. Bu duruma örnek olarak: A, B, C ve D tarafları hem X Sözleşmesi hem de bir Y Sözleşmesini imzalamıştır. A ve B tarafları, X Sözleşmesi’ne dayalı ilk tahkim yargılamasının; A, C ve D tarafları ise Y Sözleşmesi’ne dayalı ikinci tahkim yargılamasının taraflarıdır. Bu senaryoda, X Sözleşmesi ile Y Sözleşmesi’nin aynı tahkim şartını içermesi halinde, iki tahkim yargılamasındaki tarafların birebir aynı olmamasına rağmen birleştirme mümkün olacaktır^[2].

3) Farklı tahkim anlaşmalarında, tarafların aynı olması, aynı hukuki ilişkiden doğan uyuşmazlıklara ilişkin olması ve tahkim şartlarının/sözleşmelerinin  “uyumlu” olması (M.10(c))

ICC Kurallarında “uyumluluk” için bir tanım yapılmamıştır; bu, uygulamada önemli bir esneklik sağlar ve ticari uyuşmazlıklar geliştikçe kuralların güncelliğini korumasına yardımcı olacaktır.

Tahkim şartlarında/sözleşmelerinde uyumsuz sayılabilecek örnekler:

• farklı hakem şeçme ve atama mekanizmaları,
• farklı tahkim yerleri,
• farklı tahkim dilleri,
• farklı hakem sayıları.

Bu nedenle çok sözleşmeli projelerde tahkim şartlarının mümkün olduğunca aynı şekilde hazırlanması önerilir.

2.2. Pratikte Konsolidasyon: Seçilmiş ICC Kararları

Petroci v. MRS Holdings[3]; Logistics International v. Mozambique and EMATUM (V)[4]; Privinvest v. Mozambique and EMATUM (II)[5]; ve Cominière and Jin Cheng v. AVZI and GLH[6] dosyalarında taraflar ICC Divanına bizzat birleştirme talebi ile başvurmuşlarıdır.

Bu kararlar, ICC Tahkim Kuralları m.10’un “birleştirme yetkisi”nin pratikte uygulanabileceğini ve mahkemenin takdir yetkisinin geniş olduğunu göstermektedir.

Sonuç

Çok taraflı tahkimlerde, uyuşmazlık çıkmadan önce alınacak sözleşmesel önlemler, ileride yaşanabilecek usuli sorunları büyük ölçüde azaltır. Tahkim şartlarının uyumlaştırılması, birleştirmenin açıkça düzenlenmesi ve hakem atama mekanizmalarının netleştirilmesi, uyuşmazlık çözüm sürecinin verimliliğini doğrudan etkiler.

ICC M.10’da öngörülen birleştirme yetkisi, çok taraflı projeler için önemli bir yol göstericidir. Bununla birlikte, konsolidasyonun her durumda uygulanamayacağı, Divan’ın takdir yetkisinin sınırlı olabileceği ve birleştirme kararlarının idari nitelikte ve kesin olduğunun unutulmaması gerekir.

 

DİPNOTLAR

[1] https://iccwbo.org/wp-content/uploads/sites/3/2025/06/2024-Statistics_ICC_Dispute-Resolution.pdf

[2] Smitha Menon and Charles Tia, “Joinder and Consolidation Provisions under 2021 ICC Arbitration Rules: Enhancing Efficiency and Flexibility for Resolving Complex Disputes” (Kluwer Arbitration,2021).

[3] https://jusmundi.com/en/document/decision/en-societe-nationale-doperations-petrolieres-de-la-cote-divoire-petroci-v-mrs-holdings-ltd-the-iccs-decision-to-consolidate-arbitration-friday-26th-january-2018#decision_18787

[4] https://jusmundi.com/en/document/decision/en-logistics-international-sal-offshore-and-logistics-international-investments-llc-v-the-republic-of-mozambique-proindicus-sa-and-empresa-mocambicana-de-atum-sa-ematum-composition-of-the-tribunal-wednesday-1st-january-2020

[5] https://jusmundi.com/en/document/decision/en-privinvest-shipbuilding-s-a-l-holding-v-the-republic-of-mozambique-proindicus-sa-and-empresa-mocambicana-de-atum-sa-ematum-judgment-of-the-high-court-of-justice-of-england-and-wales-2024-ewhc-3188-tuesday-10th-december-2024

[6] https://jusmundi.com/en/document/other/en-congolaise-dexploitation-miniere-sa-cominiere-and-jin-cheng-mining-company-limited-v-avz-international-pty-ltd-and-green-lithium-holdings-pte-ltd-press-release-of-avz-minerals-limited-on-related-arbitration-proceedings-update-wednesday-27th-september-2023.